KIHIKIRE KUGIRA NGU ABAHIMA NIBAKIZA ABAIRU OBWENGYE N’ENTUNGUUKA?

KIHIKIRE KUGIRA NGU ABAHIMA NIBAKIZA ABAIRU OBWENGYE N’ENTUNGUUKA?

Ekitebyo ky’abahairwe amate kugakuuma Gataatikire ekiro kyoona

Ebyafaayo ebingi omu Banyakitara nibishangwa omu bitebyo n’ebigano by’abaakare. Eki kiri kityo ahakuba obutwaare bw’abajungu n’eby’okushoma n’okuhandiika byabaire bitarikumanywa, Abanyankore n’abantu ab’ebyanga ebigyetoroire, bakaba babiika ebyafaayo by’abantu n’ensi yaabo omu bitebyo n’ebigana (myths and legends); baguma nibabitsigira abaana na baijukuru bwabo nk’obuhunguzi bw’obwijukizi.

 

Omu bitabo A History of Ankore (Ebyafaayo omuri Nkore, ekya H. F. Morris, Omugyereza, n’Abagabe ba Nkore, ekya Kataate na Kamugungunu, Abahandiiki b’okubanza omuri Nkore, nikigambwa ku omu kutandika, ekyanga kirikumanywa nka Ankore hati, kikaba kitarimu muntu n’omwe. Baitu amagingo ku gaahikire, Ruhanga (the Creator), yashuuma yaaruga omu iguru, kuzingura n’okutegyeka Nkore, ei obwiire obwo yaabaire erimu busha. Ku yaahikire omuri Nkore, yazaara abaana bashatu b’aboojo, omwe yamweeta Kakama, owakabiri Kahima, owakashatu Kairu - (otambuuza omukazi u yaabazaireho)! Mpaho ahabw’okwenda kumanya omwe omu baana be abo ohikire kandi oshemereire kumubeera omuhunguzi (heir), we Ruhanga yaaba yaarugireho, yabeeta yaabaha ekigyezo. Reero yabeeta bonshatu, buri omwe omuri bo, yaamukwatsa ekyanzi (traditional milkpot), kijwiire amate aha bunwa, yaaragiira ku buri omwe akwata amate ago ekiro kyona hataatikireho na ntama. Kwonka ku bwabaire bwaaba omu itumbi, Kakama yaahungira ekyanzi kyamuruga omu mikono, amate ge gayatika; nikwo nikwo kukiika bain’ishe obwengy ababashaba, buri omwe kumutwera bakamwijuriza ekyanzi kye; nabo baamukwatirwa esaasi baakora nk’oku yaabashaba! Nibuyangayanga, Kairu nawe yakwatwa oturo ekyanzi kye kyamwoga omu mikono amate ge goona gayatika. Butakaseesire gye, Ruhanga yaatuma aha batabani kureeba oku bakuumire endagaano ye n’abo. Ekyarugiremu yaragiira ku Kairu, owabaire takiine mate omu kyanzi kye, ku ariba omuhingi kandi omuzaana wa bain’ishe; Kahima yaamuraga ogw’okuba omuriisa w’ente; Kakama nari Rugaba, yaaba nuwe yaahindura omugabe kandi omutabani wa bari, n’ensi ya Nkore. Ruhanga ku yaaherize kukora ekyo, yaayegarukira omu iguru; okwiha obwo Kakama n’abaijukuru baaba Abakama nari Abagabe ba Nkore. Ab’oruganda rwa Kahima, nibo baazarukiremu Abahima kandi abariisa; Kairu yaaba ishenkuru ab’oruganda rw’Abairu, abahingi. Obwo nibwo burugo bw’entaniso eziri ahagati y’Abakama, Abahima, n’Abairu omuri Kaaro-Karungi (eiziina rya Nkore eryabandize). Ebitebyo nibigamba ngu Rugaba akahungurirwa omutabani Nyamate, nawe yaija yakuratwa Ruyonga omutabani. Ebitebyo nibyongyera bigira ngu ab’omukarande aka, bakaba batari bantu nyabuntu, baitu bari nka ba ruhanga, ahabw’okuba tibarafiire, baitu obunaku ku bwahikire baakurata Ishenkurubo Ruhanga omu iguru, nari shi bakahindukamu abazimu, ku baakugiire eby’obutegyeki bwabo omu nsi. (Shoma Morris peegi 6).

 

Tindikumanya yaaba aho niho Abanyakore baihiriire amaziina Kabandize (the First), Kashangirwe (one who always existed), na Kaaha-Kaira (the Ancient One) – amaziina garikworekyereza Ruhanga kandi Omuhangi wa byona!? N’ekindi, ku naashomire sitore ya Kakama, Kahima, na Kakama, yanyijutsya Enfumu ya Yesu omu Vangiri, ey’Abaishiki abanyabwengye n’abashema, abamwe abahwirweho amajuta amatabaaza gaabo gakaraara, abagyezi bakagumya ag’okutegyereza kishweera (Shoma Matayo 13:1-25).

 

2-  Bikye na bimwe Ebyabaireho aha busingye bwa’Abagabe ba Nkore Abacwezi

 

Obugabe Bwabo

Ruhanga Omugabe

Omu kubanza, ensi egi Nkore ekaba etaine bagabe. Abanyankore omugabe waabo w’okubanza ni Ruhanga hoona nuwe beeta Ruhanga waabo Nyamuhanga. Nibagira ngu Ruhanga ogu akaruga omu iguru yaija omu nsi. Ku yahikire omu Nkore yaazaariramu abatabani bashatu: Kairu, Kahima na Kakama.

Ruhanga ku yakuzire, yaayenda kutoorana omu baana be oraamuhungurire. Mpaho yaatoorana Kakama bucuracuriro bwabo ahabwokuba akasinga ekigyezo eki ishebo Ruhanga yabaire abahaire. Nikyo eky’okuraara aha kiro bonshatu buri omwe akiikiire ekyanzi ky’amate omu mikono.

Ku bwahikire omu itumbi, Kakama agye gaayatikaho entama. Beene –ishe baamwijuririzaho agaabo, bo buri omwe yaatsigaza ekitega. Enkoko ku zaabaire niijuga Kairu yaahungira, agye gaayatika goona, yaahwa amatsiko, n’otwaabaire tutsigairemu yaatwongyerereza aha ga Kakama. Enkoko ku zaabaire niishubiirira  Kahima nawe yaatwaririrwa, agye gayatikaho entama mpango.

Omu kasheeshe ishebo yaabeeta ati “nimungirire, baana bangye.”  Ndi Kairu ati “Kandi birahi? Agangye ngazaaniise goona.” Kahima ati, “Agangye mbaire ndaire ngarinzire. Mbwenu hati nibwaaba, naatwaririrwa gaayatikaho.” Reero Kakama ati, “Mukama wangye, agangye ngaga gaijwire.”  Ndi Ruhanga ati, “Yebare Rugaba, niiwe waasinga ekigyezo. N’obu oraabe ori encuukye ahari bakuru baawe, hoona niiwe naaraga kumpungurira.”

Bakuru be baabanza kumwangira ngu, “Ngaaha, nuwe yaabanza kuzaanisa agye, tukamushumbuusha agaitu.” Ndi ishebo Ruhanga ati, “Nk’oku mwembi mwaikiriza kumwijuririza agye, nikyo yaabakiriza omugisha. Ahate agume nu abategyekye.” Mpaho nabo baakisiima, baikiriza Kakama-Ruhanga ku aguma naabatwara. Okwiha obwo n’okuhitsya hati, Abairu n’Abahima baguma nibatoijera Omugabe. Mpaho Ruhanga yaatsiga yaabaraga bonshatu okuguma nibakundana, baitu Kakama-Ruhanga ari mukuru waabo. Okwiha obwo Abanyankore baatandika okukunda Rugaba n’okumuramya.

Mpaho Ruhanga ku yareebire omutabani Rugaba yaakwatsa omu bantu be yaayenda kumukiza ekitiinisa omu kurangaanwa, yaaguubwa kubi, yaaruga omu nsi, yaagarukayo omu iguru rye. Abantu baaguma na Rugaba-Kakama ari omugabe waabo.

 

 

 

 

Rugaba Omugabe

Rugaba ni mwene Ruhanga. Akahungurira Ishe aha ngoma, onu yaaherize kuburira omu iguru. Mpaho Rugaba aha ngoma yaazaariraho omutabani Nyamate. Rugaba ku yabaire amazire aha ngoma emyaka makumi abiri na mushanju, yaagirira ishe orushusho ahabwokuba akareeba Ruhanga ishe atagarukire mu nsi, yaashaasha munonga. Ahabw’ekihika kyo nikwo kumukuratayo omu iguru, obugabe yaabutsigira omutabani Nyamate.

Aha Mugabe ogu, abantu niho baihiire okuguma nibeeta abategyeki b’ensi eiziina Abakama obwo nibeema aha eiziina ry’Omugabe ogu ery’obwinginya erya Kakama.

Kandi amakuru g’abakama nikwo kugira ngu nibo bakamira abantu baabo amate. Abandi bantu boona bakaba batagira bushoborozi bw’okutunga ente aha bwabo. Ente zikaba ziba ez’omukama wenka, uwe akamira abashaija be amate obwo naabagabira ente z’okutunga.

Hoona aha eiziina ry’Omugabe erya Rugaba eri yayetsirwe ishe obwo yaaruga kusinga ekigyezo ky’okuraara akiikiire ekyanzi ky’amate ekiro kyona, niho Abagabe ba Nkore baihire eiziina ryabo ery’okuguma nibeetwa Omugabe, ahabwokuba omwinginya wa Nkore ku ayema aha ngoma yaaba omugabe, agabira abantu be, ente, n’ebindi bintu ebitungwa. Akare, omuri Nkore, hakaba hatakabahoga muntu weena owabaire okiza omugabe eitungo, baitu amatungo goona gakaba gaba ag’omugabe, mpaho uwe agabira abantu be. Nikyo yabaire agirira obushoborozi bw’okunyaga abamwe akagabira abandi, n’abandi abu yanogora akabaihiraho ente z’okubakwatira eihembe, ninga shi akabaha ekishure ky’okuza kweshumbuusha ahandi. N’ahabw’ekyo amakuru g’eiziina “Omugabe” wa Nkore nigamanyisa ngu nuwe mukama w’ebintu byona eby’omuri Nkore, nuwe wenka ogabira abantu be boona eitungo.3

Nyamate Omugabe

Abanyankore baingi abakuru nka Rukuuta, Rushonje, Irimba, Rukuratwa, Kakuuruuru, Nyamajanja na Rutasharara nibahanuurira kimwe Nyamate ku ari mwene Rugaba. Nyamate ogu ku yaherize kuhungurira ishe owagire omu iguru, mpaho yaateera orurembo rwe aha kabungo Kati k’Abayaagi haihi na Rufuka, Nshaara, yaateeraho omwanya muhango munonga. Ngu orubuga rwe orwo okuruheza okuruzitira kikamutwarira omwanya gw’emyaka mushanju. Aho Kati k’Abayaagi niho yazaariire omutabani Ruyonga, na hati naamanywa munonga ku ari Ruyonga yaakura, nawe yaaza omu iguru kushangayo ishe na ishenkuru.

Abandi bahanuuzi nka Kyoriire owa Burunga Nyabushozi nibanga bagira ngu, “Nyamate nawe ni mwene Ruhanga. Nyamate ngu akaba ari murumuna wa Rugaba. Mpaho Ruhanga ku yagiire omu iguru, abatabani abo bombi baaguma omu nsi.” Ijo Ruhanga ishebo yaabeeta ati, “Nimwije munshangye kunu omu iguru.” Rugaba yaayanga okuruga omu nsi aha bugabe bwe, yaaguma omu nsi. Omurumuna Nyamate we yaazayo omu iguru, reero yaagira Ruhanga ishe ati, “Nyowe reeba naija kuguma naiwe, Rugaba ayangire kuruga omu nsi.” Ndi Ruhanga ati, “Rugaba yaagomeire ekiragiro kyangye mbwenu iwe irooko ogarukyeyo omu nsi, obe niiwe waarya obugabe.”

Obwo Nyamate ku yarugire omu nsi, Rugaba yaayefuuza eki yakozire eky’okwanga kuza kureeba ishebo omu iguru. Nikwo nawe okuruga aha bugabe akagarukayo owa ishe omu iguru.

Bwanyima Nyamate aha bugabe nawe tarateireho mwanya muhango munonga, yaaburugaho, yaabutsigira omutabani Ruyonga. Nyamate yaagarukayo omu iguru ryabo okushangayo ishenkuru na ishe na mukuru we.

 

Ruyonga Omugabe

Ruyonga Omugabe ni mwene Nyamate. Ku yariire obugabe yaayemera Kishozi haihi na Mubende. Yaakura, yaahwita, yaazaara Omwana we w’omwishiki, yaamweta eiziina rya inshenkuru Nyamate. Nyamate ogu nuwe yashweire Ishaza omukama wa Kitara, nikwo kuzaara Isimbwa Omucwezi.

Kandi Ruyonga akazaara ondi mutabani Karundi. Karundi yaazaara Ryangombe rya Babinga mwihwa w’Abakimbiri, ei babandwa. Ruyonga yaaguma aho ari mukuru okuhitsya nawe oby yahikize akabura. Engoma yaaguma neerindwa Embuga ya Macumirinda ekabura eri Burebe ahari mahiro ina n’ekicweka aha nguuto ya Mbarara-Kabale engufu hati, omu Gomborora ya Sabaddu Rwampara.

Ruyonga Okunywana na Ishaza

Omugabe Ruyonga akatuma ahari Ishaza omukama wa Kitara ebiito mukaaga Ishaza abone kushweera Nyamate. Haza yaamutumaho enteera bwire, omugoye guboha amaizi, ekihindura omukama, entamanya muriro, entamanya busaasi akaigi akakingira-enaku.

Ku yabiteireho byona byamushobera, yaaza aha mutumbi gw’ente za ishe ezaabaire zifiire, yaagwa ahari emwe eyabaire etakajunzire yaajuguta oburindi, yaagyootsya yaarya okuhitsya obu yagiherizeho.

Ku yarugire aho, yaagyenda omu birwa by’omu Nyanja ya Buganda Nyarubaare (Lake Victoria) niyo Isheshe yaagumayo okuhitsya obu yafiire, na hati akacwekyerayo emandwa yaayo.

Enshonga Nkuru Ezaatwaire Abacwezi

Kantu

Omucwezi Wamara akaba akundaine n’omushaija mukuru munonga orikwetwa Kantu, baashangwa banywaine n’okunywaana. Kantu yaaguma naahanuurira Wamara ebya ira. Obundi Kantu ku yaizire azindukiire Wamara nk’okwe, baabugabuganira omu biti by’amarembo onu naaza kuhiiga. Yatsiga yaamuha omwambari w’okumutaasya omuka, abaigarire bamufungurire.

Abaigarire ku baamureebireho ensheko zaabeegyeka, baagira omugaragwa ngu, “Irooko omugarureyo aha irembo, omuzaana aije amwakiire.” Omwiru ku yaherize kumuhitsyaho yaakuratira mukama we omu muhiigo. Abaigarire torireeba nibaijuka kuha omugyenyi amate. Yaasiibakwo ryona amizirwe eiruho n’enjara. Ku yashobeirwe, yaaza omu nteraniro z’emihanda okutegyererezamu nyineeka ahaaraizire. Ente ku zaabaire niitaaha, enimi ya Wamara yaija neeshiija, yaateera Kantu eihembe yaamwita.

Omukama Wamara ku yahiiguukire, yaabuuza kanywani kye ahu baakatindira. Baakaronda kaabura. Omukama yaaguubwa kubi munonga yaajuukirira eka yoona. Baimuka baasherura Kantu baashanga acumitsirwe ente akabiire omu irembo. Babiteera Wamara, engaro azita aha munwa.

Ku bainikiize ente kwikama, amate gaaba eshagama. Ku baaragwize, endagu zaabamanyisa omukago gwa Kantu ku nigwo gwaza kusheenya eka y’Abacwezi. Mpaho baareeta eby’okuhaasirira baagukarabira. Ku haahinguraho ebiro bina, ente zaayeza. Okwiha obwo Abacwezi baazira “obusito” niyo nte erikukamwa ekyeema hakabanza kuhinguraho ebiro bina batarikunywa mate gaayo. Na hati nikwo kikiri n’omu Bakama.

 

Okugaywa kw’Abacwezi

Kantu ku yaherize kufa, Abacwezi baatandika obwo okuguma nibatiina munonga, baataahwamu “omugayo.” Bakiragiira ekigambo, omuranga nari omuhuuku ou baatuma aza aho ateeka katebe, abangirira nkana oti ti bakama be ninga shi agyenda naahigima. Baamara batyo omwanya muhango abantu baabo nibabateegyera, nibahuuna, nibeetomboita bataine kubatiina n’akakye. Abakazi baabo nabo baabagaya munonga ahabwokuba Abacwezi bakaba baine emicwe mibi y’okushweera banyaanyabo n’ebindi bityo ebyagyenzire nibishiisha n’obumanzi bw’Abacwezi.

Ebibi

Abacwezi ku baabaire baba nibarya ninga nibanywa, ebintu bitarikubaasa kureebwa na maisho, bikaba bibaraba aha rubaju, bikorora, bibomborekana. Ente z’Abacwezi ikiba niitsyoora, biragara omu maize bizizibira kunywa, ikikangarana ikuuka itanywaire.

Ijo eri Omugabe Wamara ku yabaire ari omu Ntuutsi niyo Bwera Mahogora, ebibi mushanju byataaha omu ka ye nyomushana, byagiigaza omwika mubi gurikunuuka nk’ogw’akasamunyiga. Abantu baigara enyindo. Mpaho Kagoro ka Kyomya nikwo kubibinga, obwo naayenda kubyetegyereza. Ente zaashangwa niitsyoora ekyambu.

Rwizi. Yaija abibingire, ekishaija kyabyo yaakiita. Ekikazi kyagabwa kikurize, kyamutsiga kyayambuka Orwizi. Ku kyaherize kwambuka kyamugira kiti “N’obu Oraabe waita bataahi bangye, hoona nyowe naagyenda, haza ndyahinduka ibara kantu twite eka yaanyu ey’Abacwezi.” Kagoro atyo akubuukira aho aija abiteera Abacwezi, bongyera okushoberwa.

 

Oburugo (Source) y’Ekicweka kya kabiri:

A.G. Katate & L. Kamugungunu, Fountain Publishers, Kampala, 2011.

 

3-   Okuringuriza n’Okwecumitiriza Eyafaayo by’Obufuruki omuri Afirika y’Emyaka ya Kare

Omu bitebyo ebi twagambaho, hamwe n’ebindi ebyaizire kuhandiikwaho nka Hisitore, hariho bingi ebi twakubaasa kwegamu. Eky’okubanaza, okutandika n’emyaka ya 1400, hakabaho okufuruka kw’abantu baingi abaabaire bari omu bicweka bimwe na bimwe omuri Afirika (internal migrations), hamwe n’abayeyetsire abazoozi (explorers), abaabaire nibaruga Buraaya (Europe), n’abandi abaabaire nibaronda eby’obushuubuzi nibaruga omu nsi z’Abaharabu (traders). Nangwa abashuubuzi nibo baabandiize abazoozi kwiija omuri Afirika y’obwiire obwo.

 

Katubanze twaranzya aha kwiija kw’Abaharabu, na munonga omuri Afirika ya Burugwaizooba (East Africa). Ebitabo bya Histore na munonga ekya (quote Reference on the History of Mapeera), nibitugambira ku Omuharabu w’okubanza, nuwe Ahmed bin Ibrahim, akahika omuri Buganda y’obwiire obwo, aherize kubanza omuri Tanganyika (hati Tanzania) omu mwaka gwa 1844 Omuharabu ogu na bagyenzi be, nibo baabandize kuba ba kavunuuzi ba ba Mishonare b’ediini y’Ekikuristaayo n’ey’Enkaturiki omuri Buganda, obwo nibeejunisa Ekishwahiri, eki bamwe baabaire batandikire kukyenga n’okugamba. Omwo nimwo turi kushanga emizi y’okushomesa n’okujanjaaza ediini ya Kristo. Kwonka ediini eyabandize kwegyesibwa na munonga omu bantu ba Tanganyika, n’omu kikaari kya Kabaka Mutensa I, omu bwiire obwo ekaba eri ey’Ekisiraamu. Egyo diini niyo Kabaka, abagaragwa be, n’Abaganda abandi baabandize kushoma, ediini ya Kristo etakaizire. Nikingambwa ngu ediini nsya egyo ku yaizire, yaanurira abantu, okukira ediini y’Ekisiraamu; kwonka Abasiraamu abaabaire nibamanya zimwe omu ndimi z’Ekyafirika z’ebicweka ebyo, kandi baashangirwe baayegise Ekishwahiri, baikiriza kuyamba ba Mishonare abaijaija okubabeera abavunuuzi. Haza abo Baharabu bakakora omwoga murungi omuri ekyo – ediini ya Kristo yajanjaara omuri Buganda, yaija yaahika n’omu byanga ebindi bingi ebyabaire nibiriraana na Buganda.

 

Omu bwire obwo nibwo bumwe, ahagati y’emyaka 1400 na 1600, ebyafaayo nibigamba ku yaabaireho okufuruka kw’abantu kwingi: abantu abamwe nibaruga omu Afirika ey’Amashuuma ga Afirika (Southern Africa), bakanyegyera bakahika omu bicweka bimwe ebya Tanganyika; abandi bakaruga omuri Burengyerwaizooba bwa Afirika bakaija bukiizi bwa bumosho (migrating from West Africa eastwards); abandi bakaruga Omu Matemba buteeka (North), n’omu Matemba ga Bukiizi bwa bumosho (North East), boona nibafurukira omu bicweka bya Afirika eya rwagati. Oijukye ngu omu Mashuuma ga Afirika hakabaho okuryaana n’endwano ahagati y’enganda z’okwo, abaasingwire bairuka kuhunga ezo ndwano; enganda ezarugire omu Matemba ga Bukiizi bwa buryo n’obwa Bumosho baija nibahunga ebyanda n’amafa by’omu mahamba g’omushenyi gwa Sahaara (they were running away from the severe dry conditions in of the Sahara Desert), okubona ahu baakubaasa kutuura omu busingye, bakabona kuriisa n’okugira amatungo, bakakira enjara, eiriho, kandi bakabaasa kwebeisaho. Nonsisira ngu abaarugire omu Afirika ey’Amashuuma (South Africa), n’abarugire omuri Afirika ey’Amatemba ga Bikiizi bwa buryo bakakoma omu bicweka ebyehinguririize Afirika eya Nyamuyanja (the Great Lakes region), tibagitaahamu munonga, okwihaho ebitaraakira byaabo. Kwonka abarugire Afirika ey’ey’Amatemba ga Bukiizi bwa Bumosho nibo baabasize kwija omu kyanga kya Nyamujanja ya Afirika ei twagambaho.

 

Aho niho turikwenda kutaahizamu eky’okufuruka n’okwija kw’Abatembuuzi n’Abacwezi, abari kugambwaho omu bitebyo. Nk’oku twaaba twareebire, abantu abaabandize kufurukira omu kyanga kya za Nyamuyanja ya Afirika, babaasa kuba baijukuru, nari baijukuruza b’Abaporutigo, nari abandi bajungu ba Buraaya, abaabaire baizire omu nsi nka Misiri (Egypt) na Etiyopiya (Ethiopia/Cush) ey’abairaguju egambwaho n’omu bihandiiko by Baiburi. Yaaba shi abajungu aba bakaba bashwereine n’abantu abu baashangire omu nsi egyo; yaaba eshagama y’abantu abo ekaba yajwangire n’ey’Abaisiraeli, ahabw’endamago n’okuzindukirana kw’abantu b’obwiire obwo? Shoma ahaby’oruzinduko rw’Omugabekazi wa Sheba (1 Abagabe 10:1-13; 2 Obusingye 9:1-11; Matayo 12:42; Lika 11:31),    hamwe n’Omushaahu wa Ethiopia Ebyakozirwe 8:26-28). Manya noshusha ngu n’Omugabe w’okubanza omu bwiire obwijiija (modern times), Empera Haile Selasi akaba nayeyeta “Ekicuncu kya Yuda” – “the Lion of Judah”, nk’owabaire aine akakwate n’Abaisiraeli.

 

Ebyo nibijwana n’ebigambwaho omuri bimwe omu bihandiiko by’ebyafaayo, ngu Abatembuuzi n’Abacwezi abaizire omuri Ankore y’obwire obwo, bakaba nibaruga “okuzimu” kandi ku baagyenzire omu kihama baaba niyo baagaruka (okuzimu). Ekigambo “okuzimu, kibaasa kuba kitari kumanyisa aha nsi owa nyamuteza kureka Obugabe bwa Axum (Axum Empire), eyaabaire n’etwaara Etiyopiya n’ebyanga ebigyetoreire. Mbwenu shi tugire ngu Abatembuuzi n’Abacwezi abagambwaho omu bitebyo bakaba nibaruga omu bicweka by’Amatemba ga Bukiizi bwa Bumosho okwo, ahu abantu baayo baabaire baagunjukire (already had advanced civiization), baagizire amatungo g’ente n’abandi nk’ago? Manya ku bahikire omu byanga ebyetoreirwe za Nyamuyanja, baakiza abatuuzi baamwo obwengye. Noshusha oti nimwo haarugire abategyeki Abagabe, hamwe n’Abahima, abaategyekire omu byanga ebyo kumara obwiire buraingwa okuhitsya obu enaku, efato mbi, n’oburemeezi obundi obu baatungire oburi kugambwaho omu bitebyo biri kugambaho bakasharamu kugaruka “okuzimu” ei baashangire barugire! Eki tushemereire kwebuuza ni yaaba Abagabe n’Abahima bakaguma baine buriya bwengye bwa baishenkuru, kandi na hati nibakikiza Abairu bu baashangire omu byanga bi abaijiija baafurukiiremu obwengye, obw’okubategyeka n’okubagaya?

 

4-   Eigayane ahagati y’Abahima n’Abairu omuri Nkore

Abantu baingi nibakimanya ku hatwiireho eigayane ahagati y’Abairu n’Abahima. Eigayane ry’Abahima aha Bairu, rikatandika buri obu omu kitebyo Ruhanga yashangire Kairu atakiine mate omu kyanzi (Shoma ekitebyo), obukuru bwe bukamwihwaho akaba omuhingi ataine eitungu erindi ryoona. Okwiha obwo Abakama n’Abahima baahindura Abairu kuba abakozi n’abazaana baabo.

 

Omu myaka eyakuratsireho, hakaija eigayane ry’Abahima aha Bairu, okutaikiriza omuhimakazi kushwerwa omwiiru, ahakuba omwiiru yashweera omuhimakazi, omukazi nkaija kwitwa obworo bw’obutagira nte, n’omu omugombo gw’obutanywa mate. Nahabw’ekyo, okuhitsya na hati, n’Abairu baaakye abu abahima baikiriize kishweera bahara baabo. Kwonka we Omuhima abaasa kushweera omwirukazi (Baitu nabwo nikiruga hare), reero ogwo mwirukazi akabanza yaabararwa nk’omuhindakazi, okuhitsya abaana be baribarwa nk’abahima! Eryo n’igayane rikye?

 

Omutima gw’omuutegyeko gw’Abahima, obumwe nigworekyerwa omu mitwarize yaabo ya butoosha. Abanyankore nibagira ngu “Waaha Omuhima obwotero naakucwa aha muriro,” naaguma naakugira ati “Kibura irirayo, yongyera oyirireyo, hika hangahari…, aha muheru omuriro gw’obwotero ogu oyehembeire nagukucwaho! Ha ogwo mutegyeko!

 

Nikigambwa ngu hariho obu Baasi (Bus) eyemerera, omuvugi (Bus driver) akarugamu kuza kusheesha nari kwejuna. Ku yaagiire kugaruka yaashanga omwanya gwe gwa duraiva omuhima owabaire akwaitse enkoni ye yagushutamiremu. Dereeva akabuuza ogwo muhima ati “ka hariho emyanya endiijo mingi omu baasi egi, waagomba kushutama aha gwangye?” Omuhima ati “naiwe gyenda oshutame omuri gumwe omu myanya egyo, nyowe ogu nigwo nasiima!” Baasi ekaija kusimbura abantu baaherize kuyomba n’okutonganisa omuhima, nibamushaba ngu arugye omu mwanya gwa Dereeva. Mbwenu aka t’akagwe k’erindi igayane?!

 

Nikigambwa ngu omuhima ondi akataaha omu baasi, yareeba oku n’oku abashabazi bu yaashangire omuri egyo baasi yaababuzya amaisho, yaahindukira Dereeva na Kondakita, agumize ati “baitu omu baasi yanyu egi ka hatarimu muntu!” arikumanyisa ngu omu baasi egyo hakaba hatarimu muhima nka we! Atyo yaashohora! Abantu baingi nibamanya ngu abahima nibo bakwetwaramu kuba ‘abantu’. Abo abo abatari abahima tibahikire kwetwa ‘abantu’ (human beings). Ekyo nakyo t’ekyobusaasi, kandi eigayane ry’ekika ky’ahaiguru?

 

Akandi kamanyiso k’eigayane ry’Abahima nikagambwa aha muhima omwe owashangire abantu bataire orunyiriri aha ofiisi emwe ya kampuni y’esimu (one of the phone companies), nibehandiikisa kusharisa siimu kaadi nsya (new phone SIM cards), akaraba aha bantu abaabaire bari omu runyiriri yaabaza omu maisho. Abantu abaabaire bategyereize baaruhire n’okuruha, ngu “ahabw’enki iwe owaija bwanyima watsigaho orunyiriri okatutanga omu maisho, itwe abasiibire bategyereize tituri bantu nk’aiwe?” Omuhima ati, “ekyo kyabagangizaki, ahabw’enki nimwemurugunya, nyowe okubaza omu maisho kyabashagizaki? Naimwe timuri kwija kuhitsya obwiire bwanyu mukahikwa obuheereza bu muri kuronda?” Abantu ku baayombire munonga yaabona kuza aha muheru gw’orunyiriri kwiija kuheerezibwa yaahika aha meeza y’okwehandiikisa. Baitu we akabanza yatsizika, kworeka abamutangireho ku aine obugabe bw’okubandiza abandi kuheerezibwa. Eryo naryo ti igayane?

 

Abahima nibakira kugayira Abairu obutagira engino erikwiragura. Nibakira kugambira abairu ngu ahabw’okurya ebitikuri byokize, ebitookye n’ebihimba nikyo baagiriire engino eri kutukura; ngu maawe baine “orwajumba rw’omuriro omu kanwa!” Nibagyeya abatanywa mate ngu bagira omukuuju (rough skin), eminwa ekujuukire nari ebarabarukire. Ngu kandi amaino g’abairu gatuura gaine ebikanja! Manya bo Abahima ba kare bakaba batuuza emitoozo omu kanwa nibeeza amaino gaabo; ekyo nangwa n’eky’okubeegyeraho – aba hati nibo tutari kumanya yaaba bakiine omucwe murungi ogwo.

 

Orubaju nirwo rumwe, Abahima nibagaya Abairu, nangwa n’abantu abandi abatari Bahima omu kigambo ky’orurimi Orunyankore. Abahima bagira emigambire yaabo y’Orunyankore etaine aha Runyankore rw’abantu ba Nkore abandi. Abahima bagaya Abairu ngu bo ti Bagamba “bunyatsi” bagamba “obunyasi”; ngu abatari bahima bagamba obuseese n’okuseesa omu mwanya gw’okushesha. “Obushera” babweeta “obusera.” Abairu abaingi tibagira “tsi” na “she(i), omu migambire yaabo. Eyakubaire eri “enyana” abairu bagyeta “enyena”, “Nyakhihita” (omu ruhima} Abairu bagyeta “Nyakahita”…. n’ebigambo ebindi eby’Abairu ebitaana aha migambire y’Abahima. Kwonka emigambire y’Abairu ekareteire Abahima kubagaya?

 

Ekiizire kwiha baingi waaya aha mutwe   (something that upset many), n”ekikwatiraine n’eki twaaba twagambireho ngu “Waaha omuhima obwotero naakubinga aha muriro! Hakabaho orukiiko rw’Abahima n’abari omu butegyeki orwashaziremu ngu Abahima nibasherura kandi beehaireyo kwombeka Obugabe (Empire), kuguma bari abategyeki omu nsi y’Amayanja ga Afirika (Great Lakes Region), okumara obwire obutari hansi y’emyaka 50, okuruga obu batunga orukiiko, n’okuhinguza ekiteekateeko ekyo (Reeba kope y’ekihandiiko ekyo aha muheru gw’ekihandiiko eki). Eki kikateganisa abantu baingi, bayeshaanya eigayane ry’Abahima n’Abategyeki aha Bairu, omu nsi yaitu Uganda.

 

Buzimazima, okutandikira aha Batembuuzi n’Abacwezi, Abahima nibakyebara nk’abanyabwengye burengire aha bw’Abairu, kandi abehaireyo kuba nibo byonka abaategyeka Uganda, omu myaka ei barikwenda. Hoona omu myaka ei turimu ey’obugunjukye n’obwegyese bwa baingi, Abahima n’Abairu, ekyo haine owakukiikiriza?

 

Orubaju orundi Abairu nabo nibagaya Abahima, babeetamu abasiru, kandi abantu abari kugamba n’okwekozesa ebitarikwija. Abairu abamwe nibatebya aha by’Omuhima owataahire omu baasi akaguma ayekoreire omugugu gwe ngu ahabw’okuba akaba atarikwenda kuremeerera baasi! Abandi nibagamba aha muhima owayemereize baasi naagambira dereeva ati, “yemerera ngyende nze kuronda enyungu yangye y’etaabe ei naatsiga Lyantonde aha bishushu bya kabaragara ei naarya!” Ondiijo ngu akaba aguzire ekibwana ky’embwa Bushenyi, eki yaakubize “Ekirikumara.” Ku yataahire omu baasi, yaakwatwa oturo, ekibwana kye kyamutorokaho. Omu kusiisimuka, yaronda ekibwana kye kyabura, yaatandika kukironda. Omu kuringuriza ahansi y’entebe za baasi, omutanda gu yaabaire ajwaire gwahenuuka abantu bamuringura. Omuhima we nikwo kubuuza abashabazi agumize ati “mwareebire Ekirikumara (naamanyisa ekibwana kye ky’embwa), bo abashabazi, omu kuringura ebicweka by’enshoni by’Omuhima, bamugarukamu ngu “Eego twareebire ekirikumara, jumuuka oije oshutame!” N’ekitabo kya C.B.C. Katiiti, nikitebya aha muhima owariire enyama y’embwa agiteeraniise n’eyente; n’ondi owariire amazi ageetsire emyate y’oburo (quote the writings and pages in Ishekatabaazi).

 

Ebyo nibyo bikye aha by’okugayana n’okujumiirana ahagati y’Abahima n’Abairu omu nsi yaitu ya Nkore. Ti twaaza kubaruura eby’abantu abo abari kutuura aheeru ya Nkore.

 

Nk’oku Ruhanga yabaraamiire aha muheru gw’ekiyezo eki yaabahaire, Abakama bakakwata omwoga gw’obutegyezi bw’abantu abu bariheebwa, Abahima batwaara ogw’obutungi n’oburiisa bw’amatungo, okukira munonga okureeberera eitungo n’amasyo g’ente, Abairu baatsigariza ogw’obuhingi. Haza emyoga egyo i baahairwe, niyo yaabacookiire ekirari n’emitwarize y’amagara gaabo.

 

Abagabe n’abahabuzi baabo, na boona abejumba omu by’obutegyeki, nibo bahanuurira abategyekwa, bakata eby’abategyekwa omu buteeka. Eky’omugisha mubi, Abagabe b’omuri Nkore, bakeheereza obugabe bwingi, bayefuura ba ba “rugaba-magara, kandi muheru gwago!” Ekigambo ky’Omugabe kyaba ekyahamuheru: ou yaasharamu ngu ashweere aharirizibwa kuba omukazi we (n’obu yakwongyerererwa aha mukumbi gw’abakazi abandi); ou yaasharamu ngu abe omuzaana (servant) we amube, ou yaagira ngu abe omuhuuku (slave) we, nikyo ekyo; ou arasharemu ngu ateebwe aha kabaaho kwitwa, ayitwe. Abagabe omuri Nkore bakaba baine obushoboorozi nk’obwa Ruhanga, barikuragira oragumeho n’oraafe! N’eiziina ryabahairwe erya “Kakama” bakaba ab’okurihikiiriza, ahabw’okuba bakaba “bakama” abu bari kutegyeka, babaihamu byona ebi baayeyendera, yaaba eitaka, yaaba eitungo erindi. Omugabe akaba ategyeka boona; kandi abantu n’ebintu byona omu bagabe bwe bikaba biba ebye.

 

N’eky’okutangaaza, okurugiirira omu byafaayo, Abagabe baingi, okuhitsya ahari Gatsyonga II, bakaba bashwera abakazi omu ruganda rw’Abatwa, abu twakubarira omu ruganda rw’Abairu. Hati Abatwa nibashangwa omuri Rwanda na Burundi, n’abandi omuri Kongo (Congo). Kandi Abatwa omuri Rwanda na Burundi, n’abantu b’ahansi abatarikubarirwa omu Bategyeki, nari Abahima (Abatuutsi). Titurikumanya entwaza egi oku yaatandikire, kwonka ebitabo bya histore nikwo biri kugamba (quote). Hoona shi Abakama ka baabaire batunga ente, abaingi bakabarwa nk’Abahima, omucwe ogu gukaija guta? Baitu eki nitukirekyera empakwa omu bya hisitore (experts in history) kubishoboorora.

 

Baitu tumanye kurungi ku akakwate k’Abagabe n’Abahima nako kakaba katari kahango. Nonsisira ngu omu bwire bw’Abagabe, abahima bakanagaijurwa, baimwa obwegyese n’entunguuka – yaaba n’okushanga Abahima bakaba batabandama hamwe, ni agyenda oku n’oku barikurondera ente zaabo oburiisizo n’amaizi? Eki nakyo tinkaabona buhame bwakyo. Abahima baizire kutandika kushoma n’okutunguuka omu butwaare bwa juba. Kandi ku bagiire kushoma baashoma; ku bagiire kutunguuka n’okwejumba omu by’obutegyeki, baanaga omurebe!

 

Abairu bo, omwoga gwabo gw’obucukura-itaka bakagukwata bagukwatsire. Nibo bahingi ba Nkore. Omwiru owabaire akwata eitaka arizinguraho, we, batabani be na boona abarimuhungurira. Abairu, okwiha kare n’okuhitsya na hati, nibo beehingira eby’okubatunga n’amaka gaabo, bataireho n’okugaburira muranga. Bakakwata eki Ruhanga yafubiize Adamu na Eva agumize ati (quote both words and text). Abairu ba kare ku baabaire baba nibenda amate, enyama, nari amajuta, batwaara ebyokurya omu Bahima babihingisamu ebi barikwetaaga (barter system). Baitu nk’oku twaaba twareebire, ekiri kusaasa, Abahima bakaba baggage abairu – babareeba nk’abantu abu bari kukiza obwengye n’obugaiga. Baitu naiwe nokireeba: Omuhima oine ente igana, ajwekire omurebe (ijugo eriri kumanyisa ngu Rwakibikindi aine ente eigana n’okurengamu), nobaasa ota kumubarira omu bantu abaine akatookye, n’akaju k’akafuuha?

 

5-   Obuhangwa n’emituurire y’abahima n’abairu: okumanyana, okukoragana, n’okuganiira

Obuhangwa, emireebekyere, n’emituurire y’Abairu n’Abahima biine oku byahukaine. Obuhangwa n’emirebekire y’Abahima etaineho aha y’Abairu. Abahima abaingi abashaija ni baraingwa, n’aha maisho haraingwa, kandi baine enyiraguju nungi y’omubiri gunyiriire; ti kya buriijo kushanga omu shagama y’Abahima ab’omubiri gw’erangi erikwerera kimwe (shana baaba bari ebizarwa (people of mixed blood). N’abakazi b’Abahima nikyo kimwe: nabo nibairagura kurungi, baine amaguru marungi nk’abashaija abahima bagyenzi baabo. Kwonka abahimakazi (hima women) baine obuhango bw’emikono eri eri kurereeta, nari kurebera, na munonga haihi n’amabega, baitu okuruga aho kuhika aha ngaro baine emikono enyunyukire. N’omu Bairu abashaija noshangamu abaraingwa n’abagufu. Abaingi omuri bo, baine entumbwe z’ebumburikire hamwe n’emikono mihango – eyahangiirwe kukora emirimo egumire ey’emikono nk’eyokukwata efuka kuhinga, hamwe n’emikono n’engaro z’okutema emiti baaba nibatembuura (okutema omushekye nari ebishugi), emirimo erikwetaaga amaani g’emikono n’agekifuba, emirimo etari nk’ey’Abahima. Abairu abamwe nabo baine enyiraguju, n’abandi nibeeruruka, kwonka nibapyeruuka, tibari nk’Abahima abarikwesiiga amajuta g’ente, n’agandi agu baashanga. Abantu baingi, nibamanya ku Abahima bari abantu barungi aha mubiri, n’obu omuri bo harimu ababi abatari kuriirwaho – manya nk’oku enfumu y’Abanyankore egira, “N’omurungi tabura kamogo!” (“No beauty without imperfections!”).

 

Aha kikwatiraine n’emirimo y’Abairu n’Abahima, namwo nitushangamu entaniso. Abahima n’abariisa b’ente (n’agandi matungo nk’entaama, ezi baabaire bariisa n’ente ngu maawe nizizibira enkuba kuteera amatsyo gaabo, n’obu ekyo tutarikubaasa kushoboorora n’obwengye bwa Sayansi [not scientifically proven]). Abahima, n’okuhitsya na hati, tibatunga mbuzi/empereeruka, kandi tibarya nyama yaazo. Abahima abashaija bariisa, beeshera (nikwo kutwaara ente aha maizi kunywa; bengyera n’omwonyo, ahabw’okuba ente zetaaga sodiamu (sodium) na salfa (sulfur), omu mibiri yaazo, kandi n’okuzihariiriza kugira eiriho n’okunywa amaizi, ngu ente enzaire zikaakanyisa amate gu zirikukamwa. Abashaija beeya amasha agu ente zinaire, baganaga aha rubungo (dung heap). Obumwe bo n’abaana baabo bateera ekyarire; ente baziteera enkuyo kunyiriza obwooya bw’ente n’emibiri yaazo. Bakama ente zaabo omu kasheshe n’omu mwebazyo. Bazaaza ejigija ezaremwa okuzaara, n’endiijo mirimo mingi ekwatiraine n’oburiisa.

 

Abahimakazi na bahara baabo baitira ebyanzi, ebishaabo n’ebirere bikwata amate, kureetera amate omuranzi n’okugazibira kufa (smoking milk containers for giving milk good flavour and preserving the milk). Abahimakazi bacunda amate kwihamu amajuta, na munonga ag’okwesiiga aha mibiri. Obumwe ago majuta bagejunisa kuteera kitaama (eshabwe ekwatsire, ei omu kijungu tubaasa kugyeragyeranisa na kiizi- cheese), hamwe n’enuniira (eshabwe y’orwiizi, ejwangizemu ekihonde). Abahimakazi bayonja obuju bwabo bw’obufuuha kandi bw’obunyatsi (obu ti bw’entuura), batereeza n’aha ka. Mishi emirimo y’abahimakazi n’okucuma eka, n’okuzaara! Abahimakazi ba kare bakaba batateeka, ahakuba abashaija n’abakazi bakaba banywa amate gatateekire. Nahabw’ekyo kikaba kitari kya buriijo kushanga omu maju gaabo amahega. Ekikoomi ky’omuriro kikaba kishangwa omu ishaazi, hahembirwemu omuriro gw’okubinga eshuhera n’ebijuju. Kwonka obundi, omuhima ku yaabaire arasha ente (drawing of blood from a cow or bull), eshagama i yaatega yaaheza kwetuguta ekekwata, ekaba nk’ekine, ezingwa omu mababi, eteebwa omu rwajumba, erugamu enjuba, ei baabaire bashara, bakagishomeereza n’amate; nari egyo shagama ekiheza kusya ejwangizibwamu amajuta g’ente, ehinduka eky’okurya ki baabaire beeta oburingiri.

 

 

Abairu bo, abashaija n’abakazi baabo, bakora emirimo y’okuhinga: okubiba, okweza n’okusharuura. Abashaija bakaba bakora n’ogw’okuhiiga enyamaishwa z’omu kishaka, nk’oku baabaire bataine nyamaishwa nyingi z’aha ka, nk’Abahima. Abahima bakaba ba tagiramu emirimo y’okuhiiga, nk’oku baabaire baine ente zaabo z’okubaheereza enyama. Baitu bo ogizire bakaba bazibaaga? Omuhima ku yaabaire aza kwiita ente ye, biri n’ekicura (ente ekuzire), nari encwamutwe eyazaarwa etaine maani g’okunyeeta. Ezo nizo abahima baabaire babaaga bakarya; baitu ente y’omuhima ekaba eba ey’okumuha amate nk’egabo ye.

 

Abairu kandi, abaabaire batuurira aha kuhinga oburo n’ebitakuri, n’endi miryo, bakaija baatunga entookye, nazo ezi baatandikire kukora ngu baihemu ekirabatungye. Noshusha ngu ebitookye bikaija omu bantu ba Afirika biretsirwe abajungu ba Porutigo (Portuguese expatriates), nabo abaabiihire omuri Amerika ey’amashuuma (Latin America), hamwe n’eya rwagati na gati (Central America). Abajungu abo nibateekatekwaho kuba nibo baaretsire n’ebicoori, hati ebijanjaire omu nsi nyingi za Afirika.

 

Ekibuuzo eki omushomi ashemereire kwebuuza n’eki: entaniso aha mirebekyere y’emibiri, n’emirimo ei Abahima n’Abairu bakora ekaretsireho okukirakirana n’okugayana? Yoona t’emirebekyere; yoona t’emirimo? N’ahabwekyo eky’okwehurira n’okuhayahayana kyaaba kikiri omu mitima n’emitwarize y’Abahima n’Abairu, kishemereire kukoma aho. Kandi n’emiringo endiijo ei Abahima baabaire beshumbya aha Bairu, etabareetera eikama aha Bairu. Ereebwe nk’emiringo ei Nyakutuhanga yaatebekanisiize enganda zitari zimwe na zimwe okwebeisaho, kutari kubareetamu omwehuriro gw’okukirakirana.

 

Ekindi eki twakwongyera aha bi twagambaho n’ebyeshongoro n’ebizino by’Abahima n’Abairu.  Abairu bo bagira ebizino ebyebemberwa ekitaguriro, eki baingi beeta “ruyomba”. Eki kyebemberwa okuhuuma (uhmm, uhmm, uhmmuuhumh eego ee!). Ekyo kikuratirwa okuteera enyungu, abatagurizi bakurataho. Obumwe n’abakazi nabo bakisooma, abandi barembeera; amazini b’abakazi bazina omu mizinire y’ekikazi, nibanaga emikono. Abahima bo, tibataagurira, bo bazina emanywa nk’entoore, nangwa n’abahimakazi baabo nikwo okwo; nabo bereeza emikono nibiririmba. Abashaija b’Abahima bagira n’etaranta y’okwevuga aha nte zaabo, hamwe n’ebindi ebiri kukwata aha magara g’obuntu. Abeevugi nibatangaaza oku babaasa kuromboora ebyevugo biraingwa omu mutwe, bitaine ei bihandikirwe kubishoma! Yaaba emicwe egi Abahima bakagiiha omu mitwarize y’Abetiopia nari Abayudaaya, abu bakubaasa kuba barugiremu; nabo abatazinisa bitaguriro, titukaamanya.

 

Ekindi eki Abahima bakiza Abairu, n’omucwe gw’okuganiira. Abahima bagirira ekiganiiro obwiire bwingi, buri kukira obw’Abairu. Abahima baganiira nibakama; baganiirira aha kutsyora ente n’okweshera; baija Bongyerera aha biganiiro byaabo, aha koomi baheza kukama n’ente zaabo zizagiire. Ebiganiiro ebyo bibabaasisa kubagana eby’obwengye aha kureeberera amatungo gaabo hamwe n’amaka gaabo, bataho n’okutensa ebintu bingi eby’obutuura gye n’okubombeka. Baihamu okumanyana, okuhikaana n’okwombekana. Bamanya abooro n’abakyenire omu Bahima bagyenzi baabo, bataho oburyo bw’okubayamba, nibabaha ente, n’amatungo agandi g’okutandikiraho. Ebiganiiro by’Abahima, bibayamba okubahikaanisa n’okuyambana. Ningira ngu nikyo Abahima bagirira obumwe n’okukwatanisa okukiza Abairu. Abairu bo emirundi mingi bahugira omu mirimo yaabo y’okuhinga n’okuhiiga, bataaha baakoohire, barya kyakiro babyaama, bataine bwiire buraingwa bw’okutebya n’okuganiira. Tiyo zimwe omu nshonga ahabw’enki Abairu nibakira kutaataana, bakabura kuhikaana n’okukwatanisa? Nokwatanisa ota n’abantu abandi mutaganiire mukahikanisa ebitekyerezo? Ningira ngu owayehanga kutegyeka Abairu naagumirwa omwoga gw’okubarundaana n’okubajwanisa.

 

6-  Obutegyeki omu Bahima n’Abairu

Abahima nibamanywa nk’abantu abagira eikama n’obushoboorozi aha bandi. N’obu ekitebyo ky’ekigyezo kya Ruhanga ori, kitarabahaire bugabe, Abahima bakahangwa baine omutegyeko n’eikama. Nonsisira ngu Abairu bo bakaikiriza ku ekikura kyabo n’oruteero rwabo ruba orw’okubuunda ahansi y’abategyeki, bataine kaimukiriro nari okwesharinga. Tiyo emwe omu nshonga ahabw’enki Abairu bataruruhira okwejwanzya omu by’obutegyeki, nari politikisi (they are not keen in getting involved in things to do with politics)? Abakama baingi ba Nkore, ahabw’okutunga ente, bakaija nabo baayebarira omu Bahima, nk’oku orunyankore oru bagamba rworeka! Bo tibagamaba rwiiru, okwihaho oruhima. Ningira na hati abagabe beeyeta “Abhima” (tikwo orurimi rw’ekihima rweta ekigambo “Abahima”? Abahima okwemanya ngu nibo baahangirwe bari ab’okutegyeka, nikyo na hati omu eihanga ryaitu rya Uganda bataraije kuruga juba omu ntebe, tukiikirize nari tukyangye. Abairu bakiikirize ngu “Waaha omuhima obwotero, nakubinga aha muriro!”

 

7-  Ediini omu Bahima n’Abairu

Ediini ya Kristo ku yaizire omuri Uganda, ekajanjaara omuri Nkore, ekashomesibwa kandi yayakiirwa omu miringo etarikushushana. Abangyereza Abakuristaayo, ababandizibwe  Abasiraamu ku baizire omu mwaka gwa 1787, babandiza omu rubiri rwa Kabaka Mutensa I. Ogwo nuwe baabandize kwegyesa ediini ya Kristo, we hamwe n’abakazi be n’abagaragwa be bakagyakiira baagishoma, baanoba ediini y’Ekisiramu eyi baabandize kushoma. Bwanyima hakaija ba Mishonare b’Abakatoliki (omu gwa 1779), nabo bayegyesa ediini Enkatolika (Catholic faith/religion), kwonka egyo terakwatsire aha b’orubiri rwa Kabaka nk’ediini y’Enkuristaayo. Haza ekyabaireho omuri Buganda, kikaija kyaaba n’omu bugabe bw’ahandi hoona ahu ediini yaizire kwegyesibwa. Ba Mishonare b’Abakuristaayo, ku bahikire omu bugabe bwa Nkore y’obwire obwo baabanza kugyanjurira Omugabe, nawe yagisiima, kandi yagyakiira, we n’ab’ekikaari kye. Ediini egyo yajanjaara n’omu Bahima abaabaire bagizire akakwate kahango n’Omugabe. Basharamu, okuhitsya aga magingo ngu bo baryaguma bashome ediini y’Omugabe – eki baingi bamanaya “nk’eky’Omugabe!” Ahu ba Mishonare b’Abakatuliki baagiire kuhikira omuri Nkore y’obwire obwo, ediini y’Ekikuristaayo ekaba  yatsimbire emizi omu Bagabe n’omu Bahima. Nikyo okuhitsya na hati, ebyanga nka Nyabushozi, Kashaari, n’ebicweka bimwe ebya Isingiro, harimu abakatoliki bakye, nari obumwe batarimu, ahabw’okuba bo bakasharamu ngu bo na batabani, abaijukuriza n’abaijukuriza baabo batarishoma ediini etari y’Ekikuristaayo. Haza nangwa ekyo kikaija kyataaha n’omu by’obutegyeki. Omu bwiire bwakuratiire za kampeini z’eby’obutegyeki, Abakurisitaayo bakejumba omu kibiina kya Uganda People’s Congress (UPC), ekyabaire nikikurirwa Mr. Milton Obote; Abakiristo abaingi bajwahukira Democratic Party (DP), ei Abaganda n’abatenda Bakiristo, bakisiisira eiziina nibakyeeta “Diini ya Paapa!” Mbwenu omunyururano nk’ogwo omu by’ediini n’omu politikisi niguha Ruhanga ekitiinwa?

 

8-  Okuhendera

Twayanjura ekihandiiko eki nitwebuuza yaaba Abahima nibakiza Abairu obwengye. Iwe nk’omushomi w’ekihandiiko eki, nokishangamu obumanyiso bw’okukirakirana obwo. Naiwe oyeshariremu! Eby’omunyurirano tubirugyeho, tubone kwombeka eihanga nk’abantu bamwe, nitukwatanisa kandi nitukundana.

 

Fr. Bonaventure Turyomumazima

Nyabuhaama – Biharwe

16 August 2019.

 

 

DOWNLOAD THE FULL ARTICLE HERE

About Us

We showcase a collection of joyful testimonies, life lessons, uplifting power of prose, poetry, and music. Through heartfelt stories and vibrant songs, this section reflects the journey of growth, happiness, and the beauty of learning along the way. It’s a celebration of life’s moments and the melodies that make them memorable, presented in both English and Runyakitara.